Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 05/2004

Hỏi chuyện văn chương nhà thơ Hoàng Cầm: Thơ và nhạc ra trận

Nhà thơ Hoàng Cầm - người chiến sĩ Điện Biên năm xưa, nay đã 82 tuổi, sức khoẻ yếu (nhà thơ Hoàng Cầm mới bị ngã gãy chân - Một bên chân trái vẫn còn bó bột và nằm bất động). Xin giới thiệu buổi trò chuyện giữa phóng viên  Văn nghệ trẻ và Nhà thơ Hoàng Cầm.  

PV: Thưa nhà thơ Hoàng Cầm, được biết nhà thơ đã được tham gia vào  chiến dịch Điện Biên Phủ, vậy có  những kỷ niệm nào đáng ghi nhớ nhất của nhà thơ trong những ngày đặc biệt ấy. Có phải chính Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tặng Huân chương Chiến  sĩ Điện Biên cho nhà thơ ngay trong Chiến dịch với bài thơ “Giữ lấy tuổi trẻ”.  

Nhà thơ Hoàng Cầm: Lúc mở màn Chiến dịch Điện Biên Phủ  tôi là đoàn trưởng đoàn văn công Tổng cục Chính trị. Bắt đầu làm đoàn trưởng từ tháng 7-1952. Trước khi mở chiến dịch một tháng, nghe phong thanh là sắp sửa mở chiến dịch thì tôi có làm ngay bài thơ “Giữ lấy tuổi trẻ”. Đề là thư của em gái - bài thơ này tôi viết dưới hình thức thư của người em gái nông thôn hậu phương gửi người anh ngoài tiền tuyến tố cáo tội ác của giặc Pháp bắt phụ nữ làm lính. Bài thơ viết vào tháng 3-1954. Bài thơ này tôi ký tên là Em Vân chứ không ghi là Hoàng Cầm. Tôi có viết thư riêng cho anh Từ Bích Hoàng và anh Trần Dần phụ trách báo Quân đội ở mặt trận - lúc ấy mặt trận mình có chuyển lên một bộ phận in, in được tờ báo cũng bằng khổ to như báo Nhân Dân bây giờ nhưng có 2 trang thôi. Hàng ngày vẫn ra báo ở ngay mặt trận, có nhà in có công nhân in hẳn hoi. Khi mà họ đăng thì họ chẳng cho ai biết là của Hoàng Cầm cả, chỉ ghi tác giả là Em Vân thế thôi. Ông Lê Quang Đạo lúc bấy giờ là Cục trưởng Cục Tuyên  huấn và đồng thời là Cục trưởng Cục Tuyên huấn mặt trận Điện Biên. Khi bài thơ ấy được đăng thì ngay hôm sau, Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở hầm chỉ huy thấy ông Lê Quang Đạo lên báo cáo việc gì đó, thế là Đại tướng hỏi ngay: Này ông Đạo ơi, ông có đọc cái bài thơ sáng nay ở báo  Quân đội không? - Có, tôi có đọc - Anh có biết bài đấy của ai không? Ông Đạo thì tỏ ra ta có quan tâm săn sóc đến quần chúng lắm - Không, bài ấy của quần chúng, bây giờ quần chúng gửi nhiều thơ về báo lắm. Quần chúng họ phong phú lắm, họ hay lắm. Đại tướng  mới cười nói: - Tôi với anh đánh cuộc nhé! Bài thơ này không phải của quần chúng, bài thơ này là của anh Hoàng Cầm, anh có biết không? Ông Đạo cãi ngay: - Không, làm gì có, đăng ở báo thì tôi biết chứ. Không, bây giờ thơ của quần chúng nhiều bài hay lắm. Bài đấy là của một cô Vân nào ở miền Trung du ấy. Đại tướng cười: - Tôi cược với anh nhé! Bài thơ này anh về hỏi lại biên tập xem có phải của anh Hoàng Cầm không. Ông Đạo vẫn cãi: - Anh Hoàng Cầm anh ấy viết thì anh ấy ký t ên anh ấy, chứ việc gì anh ấy phải lấy tên em Vân - Không, đấy anh về hỏi lại xem, tôi đọc thì tôi thấy giọng thơ này là giọng thơ của Hoàng Cầm. Đại tướng tinh lắm. Ông Đạo nhận lời về hỏi Từ Bích Hoàng và Trần Dần và họ bảo là: - Vâng cái này  là của anh Hoàng Cầm. Ông Đạo mới cự nự: - Tại sao các anh không chúthích hoặc ghi tên Hoàng Cầm - Không nhưng anh ấy yêu cầu là ký tên này, chúng tôi tôn trọng anh ấy và đề tên như thế. Anh ấy có viết thư riêng cho chúng tôi đây này và bảo là các cậu để nguyên tên tác giả là Em Vân cho mình. Ông Đạo thua cuộc và lên xin lỗi, ông Giáp cười và bảo: Đấy phải đọc một tác giả mà biết thơ, và phải đọc bài thơ mà biết tác giả - chẳng cần gì phải ghi tên. Chuyện đầu tiên về bài thơ là như thế.  

PV: Đấy là những ngày chuẩn bị cho trận đánh. Còn khi vào trận đánh thì bài thơ “Giữ lấy tuổi trẻ” cùng với những bài hát như “Tiến quân ca” của Văn Cao, “Hành quân xa” của Đỗ Nhuận đã tham gia chiến dịch như thế nào?  

Nhà thơ Hoàng Cầm: Sau tôi cũng ở mặt trận chỉ 1 tháng, t hời kỳ chuẩn bị đánh chứ chưa tấn công. Lúc đầu Pháp ném bom dữ lắm. Tôi ở đấy chuẩn bị. Tôi có đoàn văn công lúc bấy giờ là 200 người. Đem ra mặt trận 1/10. Chọn những cô cậu ưu tú nhất đưa ra Điện Biên khoảng 20 người. Thùy Chi, Kim Ngọc, Mạnh Thắng ra mặt trận hết. Đại bộ phận ở nhà thì chuẩn bị cho đại hội văn công toàn quốc, nên tôi phải về. Nhưng đến khi chiến dịch thì đi đến cuối cùng.  

Lúc này Đại tướng Võ Nguyên Giáp chuyển chiến thuật sang đánh đường hầm. Cố vấn Trung Quốc  là ông Trần Canh - Đại tướng Trần Canh luôn đi sát với Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Lúc đầu  khẩu hiệu của chiến dịch là: Đánh nhanh thắng nhanh. Đến giữa chừng ông Giáp thấy không thể đánh nhanh thắng nhanh được mới chuyển chiến thuật: Đánh chậm thắng chậm tức là đánh kéo dài. Ông Trần Canh thì ủng hộ việc đánh nhanh thắng nhanh, ý ông ấy là giục ông Giáp cứ cho pháo vào, có bao nhiêu pháo thì cho vào hết đi, thiếu thì Trung Quốc sẽ cho hết, từ pháo cho đến đạn đầy đủ. Ông Giáp không những không nghe mà còn hạ lệnh cho những pháo nào kéo vào rồi thì cứ để lại đủ cần  dùng, còn lại thì kéo pháo ra. Sở dĩ chiến dịch Điện Biên Phủ vất vả vì nó phải kéo pháo vào, kéo pháo ra. Cái hôm mà có lệnh kéo pháo ra thì bộ đội chửi om lên cơ. Nó chửi kiểu nông dân, chửi vung cả lên, om sòm. Ông Giáp bèn mới viết một cái thư tay, đánh máy gửi tới các chiến sĩ từ tiểu đội. Ông giải thích tại sao lại phải kéo ra. Kéo pháo ra xong rồi thì ta đánh thế nào, phải đánh chậm nhưng đánh chắc, đánh đâu thắng đấy. Ông Giáp cho chuyển sang đào hầm, từ những mảng đồi quanh đấy, từ cánh đồng Mường Thanh dài 5 km rộng 4 km rồi sông, suối, ông cho đào hầm từ các vách núi và đào cho đến tận hầm Đờ Cát-tơ-ri, đào ngang, xẻ dọc để vừa trú quân ban ngày và lúc đánh thì ở đấy đánh luôn, gần lắm. Lúc ấy tôi mới làm bài thơ mà ông Giáp cũng thích lắm. Đó là bài “Tiếng cuốc trên chiến trường”… Đại ý bài thơ là: Trong đêm nay những ai nghe thấy tiếng cuốc, từ người lính đã đành, nhưng mà từ quê nhà, người vợ, bố mẹ anh em cũng nghe thấy. Còn ở trên Trung ương Bác Hồ cũng nghe thấy tiếng cuốc của chiến dịch. Thì có một câu thế này là các ông khoái lắm: “Nó nghe tiếng cuốc rộn mau, như nghe đóng cá hai đầu áo quan”. Bởi vì thằng địch nghe thấy tiếng cuốc lúc đầu còn xa xa nhưng về sau nó dồn dập, lúc nào nó cũng nghe thấy tiếng cuốc thình thịch suốt cả cánh đồng Mường Thanh. Cứ như thế nó trông thấy cái chết cứ đến dần dần. Tiếng cuốc gần đến đâu thì cái chết gần đến đó. Thế còn mình, khi cuốc thì nấp trong hầm cuốc có ra ngoài đâu mà nó bắn được, nó cũng bắn nhưng mà thỉnh thoảng lắm mới có người bị thương. Đào cho đến hầm Đờ Cát-tơ-ri. Đến khi đến gần hầm rồi thì có lệnh tổng phản công là các đơn vị đánh hết đồi này đến đồi khác, từ A1 đến Him Lam, Độc Lập, đồi B1, G1, G2… Có đến chục thứ hầm ý… lúc bấy giờ có những chiến sĩ còn hăng hái đến nỗi: xuất phát là 5 giờ chiều chẳng hạn, mới 5 giờ kém 20 đã xuất phát đánh luôn. Cho nên ta mới xiết chặt vòng vây xung quanh Đờ Cát-tơ-ri chặt thế.  

Lệnh ở trên bảo tôi cử một số văn công  ưu tú để tham gia mặt trận, thì tôi chọn được 18-19 người, toàn cô hát thật hay, múa giỏi. Múa hát ngay bãi pháo, trước cảnh bãi pháo, trong hầm, thành ra bộ đội họ thích lắm mà cũng không bị mất mát người nào. Đến lúc kết thúc anh em về cả rồi thì mới nhắc lại chuyện như thế này: Cái lúc mà bộ đội ta bất mãn về chuyện kéo pháo ra thì ông Giáp biết lắm. Biết tâm lý bộ đội đi chiến dịch Điện Biên đường xá vất vả, ăn uống khổ lắm. Cái lúc bộ đội gần như làm reo, bực lắm rồi, bao nhiêu công mới kéo pháo vào đến nơi, ngày hôm trước, ngày hôm sau ông bảo chuyển nó ra có uất không? Phẫn nộ lắm. Thế mà ông Giáp làm dịu được. Viết một lá thư tay nói với bộ đội như tâm sự với nhau: Thôi thì các đồng chí nên nhớ: đất nước chúng ta đánh giặc là đánh lâu dài. Chỗ nào có giặc thì ta cứ đánh thôi. Ta có kéo pháo vào thì cũng để đánh giặc, mà kéo pháo ra cũng để đánh giặc chứ không phải kéo pháo ra để đùa đâu. Dù cả bộ đội có rút khỏi Điện Biên Phủ đi nữa cũng vẫn là đánh giặc,  tùy theo chiến lược chiến thuật ở trên thì các đồng chí vui vẻ tuân lệnh trên mới thật sự là bộ đội Cụ Hồ. Quả nhiên, lá thư đó có tác dụng. Anh nào cũng thấy im lặng cảm động. Cánh đồng Mường Thanh lúc đó là mùa mưa, nước trong hầm có khi lên đến rốn, thỉnh thoảng trong hầm phải khoét một chỗ vào tường để còn khô mà đứng. Hôm sau nước rút được một ít, rồi lại mưa, lại dềnh lên. Nhưng chiến thắng được Điện Biên là nhờ hầm như thế đấy.  

Lúc ấy ông Giáp mới yêu cầu tôi: anh phải bảo mấy ông nhạc sĩ trong đoàn của anh làm thế nào sáng tác ngay đi, hôm nay hoặc ngay ngày mai một bài hát để giữ vững tinh thần quân đội. Lệnh ở trên, bảo thế nào thì cứ thế mà làm thì mới chiến thắng chứ đừng có thắc mắc, anh cứ thắc mắc với lệnh ở trên thì không bao giờ chiến thắng được. Cậu phải làm một bài hát như thế!  

Và tôi mới gặp Đỗ Nhuận - Lúc bấy giờ là đoàn phó của tôi: Cậu phải nghĩ ra một bài hát nào để cho bộ đội hát. Nó đơn giản thôi nhưng để nó thấm đậm tư tưởng là cứ ở chỗ nào có giặc là đến, chỗ nào có lệnh là mình đến, bộ đội là chỉ có thế thôi, cứ làm theo đúng lệnh và không thắc mắc gì cả. Thế là Đỗ Nhuận cũng phấn khởi lắm. Và cũng nhanh và rất tài. Bài hát Hành quân xa đâu có giặc là ta cứ đi ra đời rất nhanh. Sau đó  đưa mấy cô lên hát ở hầm chỉ huy của ông Giáp thì ông mới bắt tay khen khá lắm và cho phổ biến ngay dạy cho tất cả các đơn vị bộ đội hát bài này. Thế là các đơn vị thuộc hết, vì cũng đơn giản. Nhờ bài hát đó bộ đội phấn khích lắm thành ra bài hát đó là một đóng góp  lớn trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bài hát đó rất có tác dụng mà chính tôi cũng chịu sự tác dụng ấy, mình cũng thấy phấn chấn, ừ thì đi đâu thì đi, đi đâu chả là đánh giặc, có thế thôi, nó đơn giản như vậy nên xúc động và có tác dụng lớn. Thế là từ khi có bài hát  đó  toàn thể bộ đội lúc nào cũng hát bài hát đó trong chiến dịch.  

Đến đợt tổng phản công Chiến dịch (55 ngày đêm) thì cứ đến 5 giờ chiều là bắt đầu đánh. Bộ đội cứ nấp trong các hầm suốt, xung quanh cánh đồng Mường Thanh, xuất phát từ lúc 4 giờ 30 chiều ra ở cửa hầm. Thì ở mỗi cửa hầm như thế có một anh cán bộ tuyên huấn, một anh hát  bài Tiến quân ca bên kia cách độ mấy  mét thì hát bài Hành quân xa còn một hầm bên kia thì cứ đọc bài thơ “Giữ lấy tuổi trẻ”. Đọc đi đọc lại, hát đi hát lại đến khi bộ đội ra hết khỏi hầm thì thôi. Đến sát trận địa có lệnh  là đánh luôn. 3 bài này đã góp phần vào việc động viên bộ đội vào giai đoạn cuối cùng của Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ngay sau đó ông Giáp khen thưởng ngay tại trận - Đỗ Nhuận được thưởng Huân chương Chiến thắng hạng Nhì, tôi cũng thế. Còn Văn Cao thì thêm một giấy khen thôi chứ ông ấy lắm huân chương rồi…  

PV: Xin cảm ơn nhà thơ!

(Trích Báo Văn nghệ trẻ)