Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 05/2004

Ghi chép một chuyến đi: Đời sống nông thôn

Nguyễn Văn

            Như chúng ta biết trên dưới 80% dân số Việt Nam sống ở nông thôn, hay làm nghề nông.  Trong những năm bao cấp, cuộc sống của người dân ở nông thôn miền Nam hết sức khó khăn,  những khó khăn mà – nói theo Nhà văn Bùi Ngọc Tấn –Một thời mà mỗi khi nhớ lại, bỗng nhiên thấy mình đã là những người anh hùng, đã vượt qua một quãng đời tưởng như là bịa đặt, không thể nào tin được.  Và thế hệ hôm nay càng chẳng thể quan niệm nổi.  Nhưng sau khi có chính sách đổi mới chỉ vài năm, nông thôn Việt Nam phát triển một cách nhanh chóng, nhanh đến nổi chóng mặt.  Nói chung là những phát triển theo chiều hướng tích cực, nhưng cũng có vài hiện tượng tiêu cực đi kèm.  

Cho đến nay, cuộc sống của người dân ở nông thôn khá hơn hàng năm, tuy mức độ cải thiện vẫn còn chậm so với dân thành thị.  Ngoài đường xá và phương tiện đi lại, điện khí hóa nông thôn là một cải tiến hiển nhiên nhất.  Theo một bài báo đăng trên tờ Tuổi Trẻ trước Tết thì hiện nay có đến 99% làng xã đã có đường dây điện.  Tuy nhiên không phải nhà nào cũng có điện.  Qua ghé thăm bà con vài xã thuộc tỉnh Kiên Giang, tôi thấy chỉ khoảng 70% hay cao lắm là 80% các hộ có điện, phần còn lại, đặc biệt là bà con sống trong các vùng xa lộ chính, vẫn chưa có điện.  Đường dây diện thì có đấy, nhưng người dân vẫn chưa có tiền hay chưa có nhu cầu bắt điện.  

            Điện thoại là một phương tiện thông tin khá phổ biến trong nông thôn.  Ngày nay, bà con chỉ cần tiêu ra khoảng 300 ngàn đồng là có thể cày đặt một điện thoại trong nhà.  Nhưng vẫn có một số đông bà con không muốn có điện thoại, vì phải trả thuê bao hàng tháng, một điều mà họ không muốn.  Ngoài ra, một số lí luận rằng họ chưa cần đến điện thoại làm gì cho … mệt.  Muốn ghé thăm ai thì chỉ việc chạy xe Honda hay chèo xuồng đến gõ cửa là xong, cần gì đến điện thoại!  Một số gia đình có điện thoại cũng truy cập vào mạng internet, nhưng chủ yếu chỉ là để truy tìm thông tin trong nước và liên lạc với bà con nước ngoài.   

            Điện về kéo theo những phương tiện giải trí điện tử.  Ti-vi hiện đang khá phổ biến trong quê.  Hầu như nhà nào cũng có một cái ti-vi.  Nhà có tiền chút thì ti-vi màu (tối thiểu là 3 triệu đồng) và đầu máy DVD (tối thiểu 700 ngàn đồng).  Nhà ít tiền thì dùng ti-vi trắng đen.  Mỗi tỉnh đều có một đài truyền hình riêng, và có nhiều chương trình độc lập.  Thích nhất vẫn là những chương trình đàn ca tài tử đang được phát triển nhanh ở miền Tây nam bộ.  Tài tử được tuyển chọn từ cấp ấp, rồi thi dần dần lên cấp tỉnh và sau đó là liên hoan cấp vùng.  Phần lớn các bài ca vọng cổ thường mang nội dung ca ngợi quê hương, ca ngợi Đảng và bác Hồ, việc xóa đói giảm nghèo, v.v...  Ngoài ra, ti-vi còn có nhiều chương trình rất thiết thực cho bà con nông dân, như các chuyên viên nông nghiệp trực tiếp hướng dẫn một cách cụ thể cách trồng và dưỡng cây lúa, cách trồng cây ăn trái sao cho có năng suất cao, v.v...   

Nhưng cái làm cho tôi bực mình nhất là những cuốn phim tập Hàn Quốc hay Trung Quốc được trình chiếu trên ti-vi hầu như hàng ngày.  Đó là những cuốn phim loại tình cảm xã hội, nhìn sơ qua thì vô thưởng vô phạt, nhưng nếu nhìn về lâu về dài, thì đó là một sản phẩm văn hóa rẻ tiền, một loại phó sản văn hóa của nước ngoài.  Tôi nói “phó sản văn hóa” là bởi vì đó là những cuốn phim nghèo nàn về nghệ thuật tính, đơn sơ trong dàn dựng, và phần lớn là gượng ép trong diễn tuồng.  Ấy thế mà nó làm say mê rất nhiều khán giả, kể cả khán giả cao tuổi.  Bà dì tôi là một trong những khán giả đó; bà theo dõi không sót một đoạn phim nào, và có thể kể vanh vách tên những tài tử và tình tiết câu chuyện y như những người mê truyện chưởng Kim Dung thởi trước 75!  Do đó, ảnh hưởng của những cuốn phim này trong xã hội, và đặc biệt là trong giới thanh niên, không nhỏ chút nào.  Cứ nhìn qua cách ăn mặc, ăn nói, cư xử, v.v… của thanh niên ngày nay thì rõ: họ bắt chước theo phim.  Tóc tai nhuộm màu nâu, màu vàng; quần áo hoa hòe ống loa, ống chật; ăn nói kèm thoe những ngôn từ ngoại lai như “thiện tai” nghe rất ư là chướng tai và nhìn rất ư là gai mắt.   

Một phát triển tích cực nữa là đường lộ giao thông.  Có thể nói ở Đồng bằng sông Cửu Long, các con lộ dần dần thay thế các con sông.  Ở quê tôi, nhiều con lộ nhỏ mọc lên dọc theo bờ sông, chằn chịt nối liền các thôn xã, huyện và tỉnh với nhau.  Những làng xã ngày xưa phải đi bằng đò nay được thay thế bằng xe.  Chẳng hạn như ngày nay người ta có thể đi Cần Thơ qua ngã Giồng Riềng hoàn toàn bằng đường bộ.   

Phát triển đường xá kéo theo nhu cầu xe.  Ở những vùng nông thôn xa xôi như làng tôi, phần lớn gia đình nông dân đều có một chiếc xe gắn máy.  Ngay cả học sinh trung học cũng có đứa lái xe này (thay vì xe đạp) đến trường.  Ở quê tôi, sự xuất hiện của xe gắn máy làm chết đi các con đò.  Ngày xưa, mỗi lần muốn ra thị xã Rạch Giá, tôi phải mất 4 giờ ngồi đò.  Ngày nay, chỉ cần 30 đến 30 phút bằng xe gắn máy là tôi đã có mặt ở thị xã Rạch Giá.  Những con đò ngày càng thoi thóp trước sự cạnh tranh quyết liệt của xe Honda ôm, và nay thì chết hẳn: không còn đò đi ra thị xã nữa. 

Chợ búa nông thôn cũng phát triển đáng kể.  Ngày xưa cái chợ làng tôi chỉ lèo tèo vài người bán cá, thịt heo, thịt chuột, và những nông sản gia đình tụ tập chung quanh cái sân khoảng 50 x 40 mét là cùng.  Nhưng ngày nay, khu chợ đã nới rộng giống như một thị tứ nhỏ hẳn hoi: cũng có nhà lồng chợ, cửa hàng bốn bên nhà chợ, và bán đủ thứ hàng hóa, kể cả bí rượu.  Nghe nói trong vòng 2 năm tới, khu chợ này sẽ phát triển khang trang hơn và sẽ có những căn phố xây theo kiểu mẫu hẳn hoi, chứ không theo kiểu tự phát.  Thế là khu đất xung quanh chợ đột nhiên tăng giá.  Một khu đất 10 x 20 mét ngày nay ở làng tôi giá cũng khoảng 10 – 20 triệu, cao gấp 10 – 20 lần so với 5 năm trước đây.   

Đi ra khỏi chợ làng tôi, tiến về phía thị xã, cũng có những khu chợ búa ngày xưa nhỏ thì nay phát triển thành như những thị tứ lớn.  Có chợ ngày xưa chỉ lèo tèo vài mươi người bán, nay phát triển thành một khu buôn bán lớn hẳn hoi, với hàng trăm kiosk bán đủ thứ hàng hóa, kể cả đại lí xe, dưới sông thì thuyền ghe và trên bờ thì xe cộ tấp nập ra vào.  Đi ra khỏi khu chợ thì hai bên vẫn là ruộng lúa xanh rì, nhưng xa xa lại có cây xăng, và một quán … nhậu.  Ngay cả hệ thống cà phê Trung Nguyên cũng len lỏi về tận vùng đất xa xôi này. 

            Nhưng nói chung đời sống của người nông dân vẫn còn nhiều khó khăn.  Trong khi nhiều người khá lên thì cũng có nhiều người khác dậm chân tại chỗ, thậm chí thiếu ăn.  Sau thời kì bao cấp hợp tác xã, Nhà nước có chia ruộng cho những gia đình nào chưa có ruộng.  Thông thường một gia đình được chia khoảng 3 đến 5 công đất để trồng lúa.  Nhưng sau một thời gian, nhiều gia đình không có khả năng tài chính để duy trì ruộng, và phải bán cho những gia đình có tiền của trong xóm.  Trắng tay lại hoàn trắng tay.  Họ quay sang nghề cũ là làm mướn.  Mỗi ngày làm mướn chỉ được 15.000 – 20.000 đồng, tức trên dưới 1 Mĩ kim.  Với một thu nhập khiêm tốn như thế, họ chỉ sống qua ngày ...  

            Hai trong những vấn đề lớn nhất của nông dân hiện nay là y tế và giáo dục.  Hệ thống y tế nông thôn trước đây gần như là không có, cho nên sau này, xây dựng một hệ thống y tế dự phòng ở nông thôn đòi hỏi một chi phí rất lớn.  Ngay cả hiện nay, nhiều làng xã không có cơ sở y tế.  Xã tôi may mắn hơn vì có một trạm y tế (do một người Đức, có vợ là một cô gái trong làng, xây và tài trợ) và có bác sĩ, y sĩ chăm sóc những bệnh thông thường cho bà con.  Thành ra, khi có vấn đề sức khỏe, người dân phải hoặc là đi bệnh viện huyện hay bệnh viện tỉnh.  Cả tỉnh chỉ có một bệnh viện đa khoa duy nhất (khoảng 1000 giường).  Tuy số giường không phải là nhỏ so với các bệnh viện Tây phương, nhưng vì dân số liên tục gia tăng, nên bệnh viện này càng ngày càng lâm vào tình trạng quá tải.  Có khi, như đề cập ở một bài viết khác, hai người bệnh phải nằm chung một giường!   

            Trong khi thu nhập của nông dân hết sức khiêm tốn, thì chi phí chữa trị bệnh tật lại cực kì đắt đỏ.  Ngày nay, người dân không bị bệnh truyền nhiễm, mà những bệnh liên quan đến ăn uống và thừa thải thực phẩm.  Những bệnh thường hay gặp nhất ở nông thôn ngày nay là: cao huyết áp, tiểu đường, khớp xương, tim mạch và tai biến mạch máu não.  Mỗi lần đi khám bệnh, chi phí bác sĩ thì không bao nhiêu, nhưng cái toa thuốc kèm theo mới làm cho nhiều gia đình điêu đứng, méo mặt.  Chẳng hạn như dì tôi bị bệnh tiểu đường, mỗi lần đi khám bác sĩ đều có một toa thuốc trị giá 600.000 đồng có thể dùng trong vòng 1 tháng.  Đó là chưa kể các dịch vụ thử nghiệm khác, cũng tốn khoảng 100.000 đồng một lần.  Một người nông dân làm trung bình 1 tháng chưa chắc đủ tiền để trang trải toa thuốc này.  Chính phủ chẳng có tài trợ gì, người dân phải tự lo liệu lấy.  

            Nếu người dân bị bệnh và không có tiền thì phải làm gì?  Chịu trận, và có khi chỉ đơn giản chờ chết.  Cuộc sống thiếu thốn sản sinh ra nhiều thảm cảnh.  Một câu chuyện thương tâm xảy ra trong dòng họ phía bên ngoại tôi.  Mợ X bị bệnh đau khớp xương, và qua biết bao lần chữa trị không hết, mà tiền thì cứ cạn dần.  Đến lúc mợ thấy không muốn làm phiền và hao tổn con cái nữa, mợ quyết định treo cổ tự tử chết.  Hàng xóm nhà tôi là người gốc Khmer mà tôi quen gọi là Ý Hai.  Ngày xưa Ý Hai có khoảng 20 công ruộng; sau 1975 cũng còn nguyên vẹn, vì gia đình có 5 con.  Mấy đứa con đều có gia đình và chúng ra ở riêng, chỉ còn một mình Ý Hai ở trong căn nhà lá đơn sơ.  Vài năm trước đây, Ý Hai bị bệnh khớp xương, nghe nói là đau đớn lắm; Ý Hai cố gắng chịu đau, không chịu mua thuốc uống, vì thuốc đắt đỏ quá.  Đến khi cơn đau lên cao, Ý Hai tự tử bằng cách lấy dao tự cắt cổ mình.  Ý nghèo quá, đến nổi không có tiền mua hòm để liệm.  Nhà tôi và bà con hàng xóm phải góp tiền để mua cho Ý Hai một cái hòm để hỏa táng.  Tôi nghe câu chuyện mà rơi nước mắt, vì Ý Hai là người rất tốt với tôi ngày xưa, lúc tôi rời Việt Nam, nghe nói lúc nào Ý Hai cũng nhắc đến tôi; ấy thế mà khi đau bệnh, tôi không biết để gửi thuốc men, và ngày Ý Hai qua đời, tôi không có dịp nhìn lần cuối ...   

            Đời sống của người nông dân nói chung là một cuộc đấu tranh liên tục.  Đấu tranh chống cái nghèo.  Đấu tranh chống lại tai họa thiên nhiên.  Mấy năm trước đây là họa ốc bưu vàng.  Nay thì sâu rầy đang làm bà con khốn đốn.  Muốn chống lại sâu rầy, bà con phải tiêu ra hàng nửa triệu đồng (một số tiền không phải là nhỏ) để mua thuốc trừ sâu.  Cái khó trong việc trừ sâu là càng dùng thuốc mạnh, thì sâu rầy càng biến hóa đề kháng thuốc, và nông dân càng dùng thuốc mạnh hơn.  Mà nếu dùng thuốc quá mạnh thì sẽ làm cho chết cá, một mối nguy cơ đối với người nông dân.  Nói như một anh hàng xóm, “Sâu nó cũng như người mình vậy, nó cũng tìm cách thích nghi và sống sót, biết bao giờ mới xóa bỏ được nó.”  Nhà nước có chương trình giáo dục về cách dùng thuốc trừ sâu, thậm chí có lệnh cấm dùng những thuốc có hại đến cá và môi trường, nhưng bà con vẫn cứ liều, bị phạt thì chịu, chứ để chết lúa thì chắc là không.  Các nhà khoa học nông nghiệp cũng khá thành công trong việc nghiên cứu thuốc trừ sâu mới an toàn cho môi trường, nhưng thường thường họ đi sau con sâu khoảng 1 đến 2 năm!  Bài toán trừ sâu thật là nan giải.   

            Với chi phí sản xuất càng ngày càng tăng, mà sản lượng lúa và giá lúa thì gần như chẳng có gì thay đổi, nên dẫn đến tình trạng thu nhập càng ngày càng ít.  Theo một thống kê mà tôi đọc được gần đây, mặc dù Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực dẫn đầu về sản xuất lúa gạo, nông sản, hải sản cho cả nước, và có lẽ cũng là một trong những trung tâm sản xuất lúa gạo lớn trên thế giới, nhưng các chỉ tiêu kinh tế - xã hội ở đây nói chung còn thấp so với các vùng khác trong nước.  Năm 1997 sản lượng lúa thu hoạch trong vùng là 14 triệu tấn (tăng gần gấp hai lần so với năm 1974).  Trong cùng năm, số lượng gạo xuất khẩu từ vùng ĐBSCL là 3 triệu tấn, đem về 800 triệu Mĩ kim cho cả nước.  Dĩ nhiên, một phần lớn của thành tích này là do sự đóng góp từ nông dân vùng ĐBSCL.  Nhưng trớ trêu thay, chỉ có 15% số tiền này là đến tay người nông dân, một số lớn (45%) lại nằm trong tay các công ty quốc doanh, và phần còn lại lọt về các tay trung gian buôn bán.  Thật là hết sức bất công!  

            Chả thế mà vùng đất vốn mang tiếng "thừa gạo", nhưng lại bị thiệt thòi hầu như trên mọi mặt, thua kém các vùng khác trên hầu hết mọi chỉ số về kinh tế và xã hội.  Thực ra, đối với phần đông bà con vùng ĐBSCL, hai chữ "thừa gạo" là một sỉ nhục, hổ thẹn.  Theo một nghiên cứu gần đây của trường đại học Cần Thơ, khoảng 60% dân số thiếu gạo ăn từ 4 tới 5 tháng.  Hơn ba phần tư dân chúng vẫn còn ở nhà tranh vách lá.  Thu nhập quân bình của bà con trong vùng cũng thấp hơn cả nước và không theo đuổi kịp tỷ lệ lạm phát.  Thu nhập tính trên đầu người của bà con vùng ĐBSCL hiện nay chỉ khoảng 500 Mĩ kim, thấp hơn một cách đáng kể so với thu nhập của cả nước và nhất là so với dân thành thị (khoảng 1100 Mĩ kim).   

            Do đó, dù nông thôn ĐBSCL đã phát triển và còn đang phát triển nhanh, đời  sống dân khá hơn trước nhiều, trường học phát triển nhiều, hệ thống y tế cũng về đến tận làng xã, v.v…. nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết.

Nguyễn Văn

Bài liên quan: Ghi chép qua một chuyến đi: Bia ôm