Chuyển Luân kính chúc quý bạn đọc gần xa một năm Mậu Tý-2008 Sức khoẻ, An lạc và Tinh tấn

Trang chủ || Liên hệ

Góp nhặt cát đá

Tác giả

CHUYỂN LUÂN SỐ THÁNG 11/2003

Ngụy trí thức?

Trí Ngủ

Vài hôm trước đây, Việt Báo trịnh trọng mời người đọc đọc “lý luận” của ông Lâm Lễ Trinh về đề tài “Sĩ phu thời xưa và kẻ sĩ ngày nay: cuộc khủng hoảng của trí thức Việt Nam.”   Thực ra, bài viết là một bài nói chuyện ở Viện Việt Học trước đó vài ngày (25/8/2002).  Cái chủ đề này thu hút ngay người viết, vì một phần muốn biết cuộc khủng hoảng nào đã xảy ra trong giới trí thức Việt Nam, và một phần người viết không phải là trí thức nên muốn học hỏi xem giới trí thức nói gì.  

Nhưng sau khi đọc hết 7 trang giấy chứa đựng chữ nghĩa của ông Lâm Lễ Trinh, người viết đã thất vọng.  Phải nói là “thất vọng tột cùng” thì đúng hơn.  Trong bài viết, tôi không tìm thấy một chi tiết nào để biện minh cho cái tựa đề đao to búa lớn kia.  Đó là chưa nói đến cách lập luận, hành văn, và khả năng tri thức của tác giả mà tôi nghĩ là còn ở trình độ quá thấp để bàn đến một vấn đề mang tính học thuật như thế.  

Khủng hoảng là tình trạng rối loạn, mất thăng bằng, hay mâu thuẫn.  Đọc qua cái tựa đề, người đọc ắt hẳn kỳ vọng những lý giải về rối loạn, hay mâu thuẫn trong giới trí thức Việt Nam.  Thế nhưng, bài viết của ông chẳng dính dáng gì đến cái chủ đề đó.  Sau khi loay hoay với định nghĩa thế nào là một “trí thức”, ông bèn lao vào những nhận xét về các nhân vật như Nguyễn Công Trứ, Phan Thanh Giản, Nguyễn Trường Tộ, v.v..., rồi quay sang tụng niệm những câu kinh quen thuộc chửi bới cộng sản, và kết luận bằng một câu văn: “Như con tầm nhả cho hết tơ mới chết, như cây nến cháy cho tận bấc, lệ mới hết tuôn rơi: Đó là thân phận của người sĩ phu yêu nước, theo hai câu thơ của Lý Thường Ẩn: Xuân tàn đáo tử ti phương tận / Lạp cự, thành hội lệ thủy can.”  Nói một cách khác, câu kết luận và những lập luận chẳng ăn nhằm gì với cái tựa đề “khủng hoảng của trí thức” cả – một kiểu “treo đầu dê bán thịt chó” rất thô thiển.  Mà ngay cả những lập luận của ông cũng chỉ là những câu văn kém tri thức, rời rạc, lảm nhảm, tạp nhạp, chẳng ăn nhập gì với nhau.  

Do đó, đọc xong bài viết tôi cảm thấy vẫn có nhiều vấn đề chưa được rõ ràng, nên viết vài hàng trao đổi cùng tác giả Lâm Lễ Trinh. 

Bàn về định nghĩa trí thức của ông Lâm Lễ Trinh 

Để nói chuyện trí thức nghiêm túc mà ông lại đi tra Từ điển Larousse, một loại từ điển bách khoa phổ thông!  Việc làm này cho thấy hoặc là ông không biết tra cứu sách chuyên môn, hoặc là ông khinh thường người đọc.  Trong cả hai trường hợp, nó thể hiện cái tinh thần học thuật thiếu nghiêm túc.   

Về định nghĩa trí thức, ông Lâm Lễ Trinh viết [nguyên văn, kể cả mẫu tự viết hoa]: “Định nghĩa Trí thức, Khoa bảng, Chuyên viên và Sĩ phu Dịch từ chữ intellectuel trong từ điển Pháp”.  Thực ra, đây là một sự hiểu biết lơ lửng, thiếu đào sâu.  Ở Âu châu, những chữ như “intellectuel” (Pháp), “intellectual” (Anh), “Intellektuelle” (Đức), v.v... đều có nguồn gốc từ chữ “intellectualis” trong tiếng Latin.  Và, chữ “intellectualis” xuất phát từ chữ “intellectus” có nghĩa là sự hiểu biết.   

Người trí thức, theo người viết hiểu, là người luôn tìm tòi cái mới, đặt vấn đề, đặt giả thiết để giải thích một hiện tượng, là người hoài nghi trước một lý thuyết mới và sẵn sàng phản nghiệm một giả thuyết mới, là người sáng tạo ra tri thức mới.  Hiểu theo nghĩa này, những người như Hegel, Karl Marx, Voltaire, Antonio Gramsci, v.v… là những nhà trí thức.   

Học cao, hiểu rộng, hay có bằng cấp khá chỉ là một điều kiện cần, nhưng chưa đủ để gọi là trí thức.  Ấy thế mà ông Lâm Lễ Trinh viết “Tại các nước chậm tiến, tùy trình độ địa phương, những phần tử, với sức học bổ túc, vẫn được tôn xưng là trí thức”!  Để khai sáng cho ông, xin ông hãy tìm đọc cuốn sách “The New Radicalism in America (1889-1963): The Intellectual as a Social Type” (New York: Alfred A. Knopf, 1966) của Christopher Lasch để biết thêm định nghĩa thế nào là một người trí thức. 

Ông nhận xét rằng người trí thức Việt Nam thời xưa là những anh hùng và hào kiệt: “Còn đối với dân tộc ta, mẫu người lý tưởng thường được gọi là Trai Anh Hùng, Gái Hào Kiệt”.  Thú thực, tôi chưa nghe ai nói “Gái hào kiệt” bao giờ, nhưng chỉ nghe đến “Gái thuyền quyên” mà thôi.  Ông Lâm Lễ Trinh có rối loạn gì không đây?

Mâu thuẫn?  

Đọc những gì Lâm Lễ Trinh mạt sát Nho giáo làm người đọc cảm thấy như đọc văn phong của Nguyễn Gia Kiểng, người đang hăng hái kêu gọi thay đổi văn hóa Việt Nam.  Ông viết: “Qua một ngàn năm đô hộ, Đế quốc Trung hoa đã thành công đào tạo tại Việt Nam một lực lượng hủ nho bạc nhược, phản động và thoái hóa, với lối học cử nghiệp, thiếu óc sáng tạo.  Lớp người này quan niệm vũ trụ nhân sinh và luân lý một cách hẹp hòi và kém khoa học”.  Nhưng ông chỉ phán thế thôi, chứ không thấy ông lý giải quan niệm nào là “kém khoa học”.  Dù sao đi nữa, lời phán của ông với sự thiếu thốn về cơ sở lập luận làm cho thái độ của ông quả là phản khoa học.  

Câu phát biểu trên đây của Lâm Lễ Trinh còn tự mâu thuẫn.  Quả vậy, trong một đoạn văn trước, ông tả Nguyễn Công Trứ như là một “văn hào hay danh tướng – luôn luôn tỏ ra là một mẫu người mang nặng dân tộc tính Việt Nam: phóng khoáng, lãng mạn, yêu đời và tiến bộ.”  Nguyễn Công Trứ, như chúng ta biết, là một người nho học.

Va chạm văn minh ?

 Lâm Lễ Trinh có ý cho rằng giới trí thức Việt ở hải ngoại gặp phải một sự khủng hoảng vì va chạm văn minh.  Ông viết “Trong tap chí Foreign Affairs, Gs Samuel Huntington, thuộc đại học Harvard, đã hữu lý nói đến "sức va chạm giữa các nền văn minh, the shock of civilizations".  Con người trí thức Việt cảm thấy mình chỉ là hạt cát trong cơn lốc toàn cầu.”  Nhưng tôi không thấy ông trình bày cụ thể để thuyết phục người đọc về sự tự ti của giới trí thức Việt hải ngoại ra sao.   

Thế nhưng sau đó ông lại tự mình mâu thuẫn khi cho rằng “Khối di cư Việt hiện có tiềm năng tài chính khá dồi dào, đặc biệt một kho chất xám 300.000 chuyên viên, thuộc đủ mọi ngành, được huấn luyện trong tự do, dân chủ.  Những tiềm năng ấy chưa được tận dụng theo một kế hoạch hợp lý đề dân chủ hóa đất nước.  Còn nhiều phí phạm đáng tiếc.”  Tại sao khủng hoảng ở trên rồi bây giờ lại nói là chưa được tận dụng?  Con số 300 ngàn này xuất phát từ đâu?  Không thấy ông Lâm Lễ Trinh nói gì đến nguồn gốc con số này.  

Dù sao đi nữa, câu phát biểu trên của ông là một lối so sánh ngớ ngẩn và thể hiện một sự hiểu lầm tai hại.  Trong cuốn sách “The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order”, Giáo sư Huntington lý giải rằng trong tương lai các quốc gia trên thế giới sẽ quy tụ với nhau thành nhiều nhóm dựa trên văn hóa và tôn giáo, nhưng không dựa trên ý thức hệ.  Do đó, Huntington tiên đoán rằng những xung đột trong tương lai sẽ xuất phát từ những xung đột văn hóa và tôn giáo, đặc biệt là xung đột giữa các quốc gia Hồi giáo và các quốc gia Kitô giáo thuộc Tây phương.  Những lý giải và tiên đoán của Huntington chẳng dính dáng gì đến một cộng đồng lưu vong.  Không thể dựa vào thuyết của Huntington mà khái quát hóa cho một cộng đồng, bởi vì thuyết đó được xây dựng trên nền tảng và bình diện quốc gia. 

Đảng Cần Lao 

Lâm Lễ Trinh có ý khen ngợi chế độ Ngô Đình Diệm, nhưng chê bai chế độ Nguyễn Văn Thiệu.  Ông dành những lời lẽ nặng tính phê phán: “Thiệu chỉ huy Quân đội lẫn đảng Dân chủ, một tổ chức hữu danh vô thực do Thiệu lập ra để tái ứng cử”, nhưng lại tỏ ra tử tế với chế độ Ngô Đình Diệm.  Ông viết: “Để chống lại duy vật biện chứng Các Mác, ông Ngô Đình Nhu, cố vấn của Tổng thống Ngô Đình Diệm, trang bị tinh thần miền Nam với hệ thống tư tưởng Nhân vị, Personnalisme, một học thuyết công giáo cấp tiến […]  Ngày 2.9.1954, đảng Cần Lao ra đời, chủ trương cải tổ xã hội theo mô hình ‘nhân vị, cộng đồng, đồng tiến’.”  Thế nhưng ông không cho biết cụ thể đường lối hay triết lý của Đảng này ra sao, hay Đảng đã làm việc gì có lợi cho dân.   

Tuy nhiên, theo tác giả Vĩnh Phúc trong cuốn “Những huyền thoại và sự thật về chế độ Ngô Đình Diệm”, thì Đảng này do ông Trần Kim Tuyến và một nhóm 4 thân hữu khác đã lập ra Cần lao Nhân vị Cách mạng Đảng, mà chủ tịch là ông Nguyễn Tăng Nguyên.  Qua chính mô tả của ông Trần Kim Tuyến thì đảng này chỉ có tên, không có cơ cấu tổ chức chặt chẽ hay có hoạt động chính thức nào đáng kể cả.  Theo tác giả Vĩnh Phúc, ngay cả ông Ngô Đình Nhu cũng không bày tỏ một sự ủng hộ nào cho đảng Cần Lao.  Về vai trò của ông Diệm, tác giả Vĩnh Phúc viết: “Phần ông Diệm chẳng cần biết đảng phái gì cả, mà cũng không biết đảng CL [Cần Lao] và phong trào cách mạng liên hệ như thế nào.  Chỉ thấy rằng ông rất khoái khi được bầu làm lãnh tụ PTCMQG!  Đảng CL họp hành mãi, lập biên bản lung tung mà chẳng làm được gì, vì các nhóm không ai nghe ai.”

Phịa văn  

Lâm Lễ Trinh viết “Trong bài ‘Đôi điều suy nghĩ của một công dân’, Hà Sĩ Phu chán ngán nhận xét: ‘Dân tộc phải đương đầu với một cuộc tổng khủng hoảng nhân cách. Xã hội đang lộn ngược do thang giá trị bị lộn ngược. Chủ nghĩa vô hồn tạo ra một khoảng trống ghê rợn. Về văn hóa, lý tưởng và nhân cách.’.”  Tôi đọc bài viết này của Hà Sĩ Phu cũng lâu và nhiều lần, nhưng không thấy có đoạn nào ông viết như thế.  Trong bài viết “‘Đôi điều suy nghĩ của một công dân” của Hà Sĩ Phu, thậm chí không có chữ “nhân cách” trong đó!  (Ai muốn biết nguyên văn bài tiểu luận của Hà Sĩ Phu, có thể đọc tại địa chỉ sau đây: http://members.aol.com/buitin/mainhsph.htm).  Có thể nói đây là một câu văn mà Lâm Lễ Trinh bịa đặt hoàn toàn.  Đây là một hành động vô cùng phản trí thức.  

Vấn đề tiếng Việt  

Ông Lâm Lễ Trinh được người ta xưng tụng là một trí thức.  Thế nhưng trong bài viết 7 trang của ông, mỗi trang đều chứa hàng chục lỗi chính tả và lỗi văn phạm.  Thực ra, ngay cả cái tựa đề “Khủng hoảng của Trí thức Việt Nam” cũng có vấn đề.  Người ta nói “khủng hoảng kinh tế” hay “khủng hoảng chính trị”, chứ không ai nói “khủng hoảng của chính trị”.   

Ông viết “mặc cãm”, “chử”, “Vỏ sĩ”, “rỏ ràng”, “giúp đở”, “tỗn hại”, “chuyễn hướng”, v.v… một cách vô tư, y như một cậu học trò đang vật vã với vần tiếng Việt.  Những lỗi lầm như thế nó nhiều và có hệ thống đến mức độ mà người đọc phải hỏi ông có bao giờ học tiếng Việt chưa.  Thêm vào đó là những danh từ quái gở như “tinh thần bách nghệ”, “dân khí”, v.v...  làm người đọc không hiểu ông muốn viết gì.  Có khi ông dùng chữ Nho (như “hữu lý” thay vì “có lý”), và những câu thơ (Xuân tàn đáo tử ti phương tận / Lạp cự, thành hội lệ thủy can) mà ông không có một lời giải thích hay diễn dịch ý nghĩa của chúng! 

Chưa hết, ông còn có những câu văn lúc thì chêm vào tiếng Pháp ( như “théorie de l'absurde”, “littérature du désespoir”), lúc thì phiên âm (như “Các Mác”), lúc thì giữ nguyên (Simone de Beauvoir, Merleau Ponty), lúc thì tiếng Anh pha lẫn tiếng Việt (như “mode thời thượng”, “nhà Kinh tài Businessman” …).  Tệ hơn nữa, có lúc ông lại viết sai.  Chẳng hạn như bài viết của Samuel Huntington trong Tạp chí Foreign Affairs có tựa đề là “The Clash of Civilizations”, chứ không phải “The shock of civilizations” như Lâm Lễ Trinh viết.   

Cách viết và dùng chữ trong bài viết của ông chẳng khác gì một người lao mình vào viết chính luận với vốn liếng chữ Nho bỏm bẻm, lai rai vài chữ Pháp, chút ít chữ Anh, và một ít tiếng mẹ đẻ.  Tây chẳng ra Tây, Tàu cũng không phải Tàu, Việt cũng chưa thuần Việt, mà là một quái thai chữ nghĩa. 

Chúng ta biết ông Lâm Lễ Trinh từng giữ chức Bộ trưởng Nội vụ trong chính phủ Ngô Đình Diệm.  Chúng ta cũng biết ông còn là một luật sư, và có viết lách (chủ bút của một tờ báo).  Làm đến chức bộ trưởng, chủ bút một tờ báo, là luật sư mà viết tiếng Việt không rành, viết sai chính tả, diễn đạt ý tứ không thông, lập luận không mạch lạc, thì quả là một điều vô cùng xấu hổ, một nỗi nhục nhã cho cái chính phủ mà ông từng phục vụ.

Thái độ trịch thượng? 

Ông viết: “Khi Phan Khôi tranh luận với Trần Trọng Kim về Nho giáo, Ngô Đức Kế phản bác chính kiến của Phạm Quỳnh, hay Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu "hòa nhi bất đồng", họ luôn luôn tự chế, lễ độ và tương kính, bất đồng nhưng không bất hòa.”  Vậy ông Lâm Lễ Trinh có học được cái thái độ lịch sự của người đi trước hay không?  Để trả lời câu hỏi đó, có thể đọc câu sau đây của ông: “Ngoài những câu lếu láo phát ngôn trọn đời, Hồ Chí Minh có nói một câu ít nữa nghe được ‘Có dân là có tất cả’.”  Không biết ông Hồ nói gì mà bị ông Lâm Lễ Trinh mắng là “lếu láo”.  Chưa đưa một bằng chứng nào mà đã mắng người ta như thế, thì quả là ông hoặc là có định kiến với ông Hồ, hay chưa từng được dạy và học về văn hóa tranh luận.   

Nói tóm lại, trong bài viết về khủng hoảng trí thức, ông Lâm Lễ Trinh không đưa ra được một lập luận nào để chứng minh rằng có một sự khủng hoảng trí thức, nhưng nó cho người đọc biết nhiều về tác giả.  Thật vậy, bài viết của ông cho thấy một sự khủng hoảng trầm trọng về tri thức của tác giả. 

Cuối cùng, tôi rất tâm đắc với câu phát biểu của ông Lâm Lễ Trinh, và cũng xin trích câu đó ra đây để làm đoạn kết luận của bài trao đổi này: “Danh từ cao quý ‘trí thức’ lắm khi bị bôi bẩn bởi những người ngụy trí thức, trí thức thời cơ, trí thức tháp ngà, trí thức yếm thế, trí thức trưởng giả xa-lông.”